De Boog van Constantijn
Een triomfboog vol beeldhouwwerken. De Boog van Constantijn is de grootste ereboog die tot op heden bewaard is gebleven. Hij staat tussen het Colosseum en de Boog van Titus, aan de Romeinse weg die werd gebruikt voor triomftochten en die naar de tempel van Jupiter Capitolinus leidt.
De boog herdenkt de overwinning van de Romeinse keizer Constantijn op Maxentius na de Slag bij de Milvische Brug op 28 oktober 312 n.Chr. en het tienjarig jubileum van zijn heerschappij (315 n.Chr.).
De Boog van Constantijn past in een lange Romeinse traditie waarin de triomf in de strijd werd afgebeeld. De beeldende kunst in Rome kent vaste regels, die soms los staan van de fenomenologie van de historische gebeurtenissen, maar er tegelijkertijd sterk mee samenhangen. Rostrate zuilen, ruiterstandbeelden, afbeeldingen van Victoria's en trofeeën, onderworpen vijanden en goddelijke beelden begonnen het Capitool, het Forum, en vervolgens alle belangrijke politieke ruimtes en tempels van Rome vanaf het einde van de 4e eeuw v.Chr., waarmee de eerste sporen werden gelegd van een genre dat voorbestemd was voor een langdurig bestaan.
Boven de boog, in het midden tussen de twee zijden van de zolderverdieping, staat de inscriptie:
Imp · caes · fl · Constantinus · Maximus · p · f · Augustus · s · p · q · r · qvod · instinctv · divinatatis · mentis · magnitvdine · cvm · exercitv · zijn · zo · van · de · tiran · als · van · alle · zijn · factie · in · één · tijd · rechtvaardig · de · republiek · heeft · hij · met · wapens · en · triomfen · tot · een · beroemd · verklaard ·
Vertaling:
“Aan keizer Caesar Flavius Constantinus Maximus, de vrome, gelukkige, verheven keizer, hebben de Senaat en het Romeinse volk, omdat hij, geïnspireerd door de goden en dankzij de grootsheid van zijn geest, met zijn leger de staat tegelijkertijd met rechtvaardige wapens heeft gewroken op een tiran en op zijn gehele factie, deze beroemde triomfboog gewijd.”
De Boog van Constantijn bestaat uit drie bogen, met een grotere centrale doorgang en twee kleinere zijdoorgangen.
De pijlers van de boog zijn opgetrokken uit vierkante marmeren blokken, terwijl de toegankelijke attiek is opgetrokken uit cementmetselwerk en aan de buitenkant is bekleed met marmeren blokken.
De Boog van Constantijn is versierd met marmeren platen met reliëf die afkomstig zijn van oudere monumenten. In feite is de hele boog voornamelijk versierd met beeldhouwwerken afkomstig van monumenten uit periodes die dateren van vóór het tijdperk van Trajanus, Hadrianus en Commodus.
Ook andere elementen, zoals lijsten, kapitelen en zuilen, zijn hergebruikt.
De versiering met marmeren platen met reliëf werd in de tijd van Constantijn ontworpen en uitgevoerd volgens een uniform ontwerp, waarbij vooral gebruik werd gemaakt van materialen afkomstig van andere keizerlijke monumenten. Op de voorzijden van de boog en aan de zijkanten wisselen, volgens symmetrische patronen, reliëfs uit de tijd van Trajanus, Hadrianus, Marcus Aurelius en ten slotte, in het onderste gedeelte, uit de tijd van Constantijn elkaar af. Alle gezichten van de keizers die in de reliëfs voorkomen, zijn hervormd naar het evenbeeld van Constantijn, met de nimbus die hun keizerlijke majesteit benadrukt.
De moderne kritiek heeft aan de boog de functie toegekend om de veranderingen van het Constantijnse tijdperk in monumentale vorm samen te vatten. Zowel in de iconografische details van het figuratieve programma als in de grote inscriptie die identiek op de attiek van beide gevels voorkomt, wordt gezocht naar aanwijzingen om de gebeurtenissen van 312 te reconstrueren en om de symbolen te identificeren van de vroege bekering van Constantijn en van de afwijzing door de keizer van de traditionele optocht als slotscène van de triomftocht, bij de tempel van Jupiter Capitolinus. In het monument is een opzettelijke figuratieve dubbelzinnigheid waarneembaar, die zou wijzen op het tot stand komen van een compromis tussen het christelijke geloof van de keizer en de gebruiken van het heidense Rome.
Inclusief het dakterras is het monument 25 meter hoog.
Over het geheel genomen kan de Boog van Constantijn worden beschouwd als een soort museum van officiële Romeinse beeldhouwkunst, omdat hij kostbare “stukken” uit verschillende tijdperken herbergt die ooit deel uitmaakten van diverse belangrijke monumenten.
Over het algemeen wordt deze boog beschouwd als dé triomfboog van Rome bij uitstek, en omdat hij vlak bij het Colosseum ligt, is hij ook uitgegroeid tot een van de meest gefotografeerde symbolische plekken door toeristen.
Het is een triomfboog ter herdenking van de verovering van Jeruzalem door Titus in het jaar 70 n.Chr. De boog bestaat uit één boogveld en is opgetrokken uit vierkante blokken Pentelisch marmer; de binnenste kern is van cement en de sokkel van travertijn.
Het gebouw wordt geflankeerd door samengestelde halve zuilen: de middelste hebben een gecanneleerde schacht en die op de hoeken een gladde schacht. Boven de zuilen rust een trabeatie met een Ionisch epistyl dat een offer voorstelt, een gekartelde kroonlijst en consoles, het geheel bekroond door een hoge attiek.
Op het gewelf is een prachtige cassettendecoratie te bewonderen, met in het midden een adelaar die de na zijn dood vergoddelijkte Titus naar de hemel draagt. De twee reliëfs op de binnenmuren verbeelden de triomfmomenten van de overwinning op de Joden.
Aan de zuidzijde is de processie afgebeeld terwijl deze de triomfpoort passeert, met de dragers die de heilige voorwerpen van het joodse ritueel omhoogheffen die uit de tempel van Jeruzalem waren geroofd: de twee zilveren trompetten die de gelovigen tot het gebed roepen, de tafel met de heilige vaten en de gouden zevenarmige kandelaar.
Aan de noordzijde is keizer Titus afgebeeld, triomferend op zijn vierspan, terwijl achter hem een gevleugelde Victoria hem kroont en naast hem de gewapende godin Roma hem vergezelt op weg naar het Capitool; rechts staat een halfnaakte figuur, die wellicht een andere allegorie voorstelt, namelijk het genie van het Romeinse volk.
Het monument is in uitstekende staat bewaard gebleven omdat het in de middeleeuwen werd opgenomen in de vesting van de Frangiane en in 1822 door Valdieri met travertijn werd omhuld. De Boog van Titus is zo bekend dat zelfs Belli hem in een sonnet op meesterlijke wijze beschrijft.